…Нялёгкі пасляваенны час. Толькі-толькі ўсталявалася ў Журавічах цішыня – дрогкая, недаверлівая, да яе не паспелі яшчэ прывыкнуць людзі. Неўзабаве пачалі вяртацца на роднае селішча вяскоўцы – тыя, хто ацалеў. Набірала разбег новае стваральнае жыццё. Адраджаўся калгас «12 год Кастрычніка», будавалі журавічане і жыллё: не ўсе хаты перажылі вайну. Як і людзі.

    На ўскрайку вёскі рос-цягнуўся да сонца стромкі сасоннік. Дрэвы радавалі вока кожнага, хто праходзіў міма. Глянеш на вершаліны – шапка з галавы валіцца. А тут неяк азваліся ў прыгожым лясным закутку пілы і сякеры. Людзі разводзілі рукамі: «Навошта нішчыць лес? Вайна абмінула, а мы?» Іншыя маўчалі – не знаходзілі, мусіць, слоў. Але балела і ў іх сэрца. Няхай бы рос ён, сасоннік, каму замінае…

    Якраз у самы разгар лесапавалу прыйшоў да соснаў Андрэй Макаёнак, сакратар Журавіцкага райкома камсамола, чалавек на складу характара  вясёлы, але ў той час, прыгадваюць людзі, яго твар быў як ніколі  сур’ёзны, задумлівы. Сакратара абступілі вяскоўцы, позіркаў не зводзяць: а як ты, Андрэй, думаеш – правільна робіцца? Не адразу адказаў Макаёнак. Правёў рукой па кары дрэва, паляпаў далонню па ствале, уздыхнуў, а потым толькі ўскінуў бровы:

    – Іншага выйсця ў нас, землякі, няма,–прамовіў ціха, але цвёрда,пераканана,– будавацца ж трэба. А на чым у лес ехаць? Каб жа машыны меліся… Колькі тых у нас коней? На пальцах пералічыш. І лесу не навозім, і іх замардуем. Так што неабходна пакуль браць той лес, які пад бокам. Ну, а замест гэтых соснаў-прыгажунь трэба маладыя пасадзіць дрэвы. Абавязкова. Гэта мы, моладзь, зробім.

    З таго часу мінула шмат гадоў. Аднак у Журавічах помняць гісторыю з соснамі. Помняць і словы Андрэя Макаёнка, якому было наканавана лёсам стаць славутым іх землякомі.

    А сосны растуць і сёння. Прыгожыя, стромкія.

Некалі мястэчка, а сёння проста вёска Старыя Журавічы. Маляўнічыя, прыгожыя тут мясціны. Выбіралі доўга відаць,  прашчуры, дзе быць іхняму паселішчу, не спяшаючыся, адумна, таму і стаіць сёння вёска ў атачэнні лясоў, з возерам паблізу, ды і дарогі побач – старая Брэст-Масква паўз калгасны сад. Рукой падаць і да Доўска, а гэта, як вядома, – буйнейшы транспартны вузел. Заядлы ж рыбак можа скокнуць на Дняпро: там, як кажуць, не толькім клюе, але з’явіліся і ракі.

Журавічы пакінулі ў душы Андрэя Макаёнка і светлы смутак, і радасць першых жыццёвых памкненняў. У яго было мала вольнага часу, але Андрэй Ягоравіч знаходзіў магчымасць, каб прыехаць да землякоў. Тут, у Журавічах, ён адчуваў сябе надзвычай шчаслівым чалавекам, бо яго адразу ж акружалі людзі, пра якіх пісаў. З многімі ў драматурга былі самыя цёплыя, таварыскія адносіны, пісьменнік шчыра дзяліўся з імі творчымі задумамі, не адмаўляўся пераступіць парог хаты, калі яго запрашалі ў госці. Для журавічан Андрэй Макаёнак быў сваім чалавекам. Быў і застаўся назаўсёды.

Нарадзіўся будучы драматург 12 лістапада 1920 года непадалёку ад Журавіч – у вёсцы Борхаў, але неўзабаве бацькі пераехалі на пастаяннае месца жыхарства ў Журавічы, з якімі многае звязвала надалей Андрэя Ягоравіча. Пасля заканчэння ў 1938 годзе мясцовай дзесяцігодкі працаваў масавіком у раённым Доме культуры ( на той час вёска Журавічы была раённым цэнтрам), сюды вярнуўся ён з фронту, дзе атрымаў цяжкае раненне. Працаваў сакратаром райкома камсамола, памочнікам сакратара райкома партыі. Дзе б ні быў потым Андрэй Макаёнак – у Гродне, Магілёве ці Мінску – сэрцам ён знаходзіўся з землякамі. У Журавічах драматург чэрпаў матэрыял для новых п’ес, і амаль у кожнай з іх прататыпамі герояў былі людзі, якіх ведаў – як з добрага боку,  так і з адмоўнага, вядома ж. Калібераў Сцяпан Васільевіч, Антаніна Цімафееўна, Печкуроў Кузьма Прохаравіч ( “Выбачайце, калі ласка!)”, Лушка, Лявон Чмых, Буйкевіч (“Лявоніха на арбіце”), Цярэшка і Паліна (“Трыбунал”), дзед Цыбулька і Васіль (“Таблетку пад язык…”).

“…Любоў. Любоў з вялікай літары. Любоў да жыцця. Жыццё любяць усе, аднак любяць па-рознаму. Андрэй любіў яго, як змагар, даследчык, пераўтваральнік, нястомны барацьбіт за яго чысціню і прыгажосць”,– пісаў у свой час пра свайго лепшага сябра народны пісьменнік Беларусі Іван Шамякін.

У гэтым яшчэ раз пераконваешся, калі зноў звяртаешся да твораў Андрэя Макаёнка, калі знаёмішся з экспазіцыяй музея, дзе што не экспанат – жывое сведчанне яго жыцця і творчасці. Перш, чым заглянуць у музей, які быў адкрыты ў мясцовай сярэдняй школе  на пачатку 1986 года, варта адзначыць, што той дзень стаў значнай падзеяй не толькі ў жыцці журавічан, але і жыхароў навакольных вёсак. Задоўга сабраліся тады яны перад школай на вясковай плошчы, каб сустрэць дарагіх гасцей – у тым ліку і пісьменнікаў Івана Чыгрынава, Сцяпана Лаўшука, Пятра Васілеўскага. Міколу Гроднева, Галіну Васілеўскую, тэатральнага рэжысёра Барыса Луцэнку, сваякоў Андрэя Макаёнка – дачку Андрэя Ягоравіча Алу Гаўрыловіч і  сына Сяргея, братоў Івана Ягоравіча і Леаніда Ягоравіча. Перарэзаў тады чырвоную стужку І. Чыгрынаў разам з першым сакратаром ГК КПБ А.Андрэеевым, і музей прыняў першых наведвальнікаў.

 Прайшло амаль чвэрць стагоддзя з таго часу, а музей жыве, і я, бываючы на Рагачоўшчыне, абавязкова наведваю яго. Сярод экспанатаў, сабраных там,– дзесяткі афіш і праграмак спектакляў на мовах народаў былой нашай шматнацыянальнай краіны і свету, выданне п’ес, асабістыя рэчы драматурга. Вось здымкі. На іх Андрэй Ягоравіч з сябрамі-пісьменнікамі, з маці першага касманаўта планеты Юрыя Аляксеевіча Гагарына – Ганнай Цімафееўнай.  Змешчаны ў музеі партрэты маці драматурга Маланні Міхайлаўны, бацькі Ягора Сяргеевіча. Прыцягваюць ўвагу рукапісы драматурга, а таксама кнігі з аўтографамі , якія ў свій час былі падараваны Андрэю Ягоравічу. Яны –  ад сяброў па пяру: Івана Мележа, Янкі Брыля, Пімена Панчанкі, Максіма Лужаніна. Генадзя Бураўкіна… Іван Шамякін падараваў свайму паплечніку і сябру ўсе свае выданні. Ім вельмі рана было наканавана стаць музейнымі экспанатамі.

Падоўгу затрымліваюцца наведвальнікі ля карцін, на якіх намалявана хата, у якой жыў Макаёнак, старая Журавіцкая школа, дзе ён вучыўся. Тут жа бюст драматурга, вялікі партрэт, з якога глядзіць удумлівы, прыгожы чалавек…

Пройдзе час, і на вясковай плошчы землякі ўстановяць помнік драматургу.

Ёсць у музеі і мой экспанат, чым я, безумоўна, ганаруся.

За два гады да акрыцця музея, у 1984 годзе, я таксама пабываў у Журавічах, занатаваў успаміны тых, хто добра ведаў Андрэя Макаёнка, каму было што прыгадаць. І таму сёння ўдзячны лёсу, што паспеў гэта зрабіць, бо людзі – не вечныя. Запісанае ж– застаецца…

Хвядос Цімафеевіч Румянцаў, на той час настаўнік-пенсіянер:

–Хоць я выкладаў не літаратуру, а хімію і біялогію, Андрэй у школьныя гады часта прыходзіў, пытаўся: “А не чыталі?..” Да чытання ён быў мастак. Пагаворым. Абмяркуем. Ён недалёка ад школы жыў. Тая хата і сёння стаіць. Яе купілі Макаёнкі, калі пераехалі з вёскі Борхаў, дзе нарадзіўся пісьменнік. Бацьку, Ягора Сяргеевіча, прызначылі тады акурат старшынёй журавіцкага калгаса. Добра помню, як паказаў мне Андрэй сваю першую п’есу. Не цярпелася ведаць яму – ці спадабаецца? П’еса, шчыра скажу, мне спадабалася. Толькі некалькі пытанняў усё ж мелася… І адно з іх:”Чаму ты , Андрэй, пра французаў напісаў? Хіба ў нас герояў сваіх мала?” Ён усміхнуўся, прамовіў у адказ:”І пра вас напішу!” Напісаў. І добра напісаў. А потым тая першая п’еса – “На досвітку”– была пастаўлена, і я парадаваўся за свайго былога вучня ад шчырага сэрца.

Любіў Андрэй Ягоравіч парыбаліць. Ехалі мы на Дняпро, ён там усе мясціны ведаў – нарадзіўся ж, лічыце, ледзь не на самым беразе ракі. У мяне звычайныя вуды, у яго – спінінг. Запомнілася, як аднойчы, падчапіўшы шчупака, крычаў Макаёнак на ўвесь бераг:”Злавіў!” Радаваўся, бы малое дзіця. Умеў ён радавацца… У мяне на кніжнай паліцы два томікі ягоных твораў стаяць. Часта бяру ў рукі, перачытваю. І быццам з самім Андрэем размаўляю…

Праскоўя Васільеўга Гатальская, на той час загадчыца мясцовай аптэкі:

– Помню сорак чацвёрты год. Я вучылася тады ў сёмым класе. Камсамольскі білет мне ўручаў Андрэй. Вы прабачце, што я ў размове ўсё Андрэй ды Андрэй… Яго ўсе ў нас так называлі. Нават тады, калі ўжо вядомым пісьменнікам стаў. Бо свой жа ён быў і ёсць. Прывёз неяк Андрэй паказаць нам сваю п’есу. З Мінска артысты былі. Калі пачалі яны граць, адзін чалавек, пазнаўшы сябе ў адмоўным героі, дэманстратыўна падняўся і пакінуў залу. А выпісаны ж ён быў як на партрэце. У “Лявонісе на арбіце”, да слова сказаць, мы ўсіх герояў пазналі, хоць былі схаваны яны драматургам пад іншымі прозвішчамі. Наш, наш ён пісьменнік. Журавіцкі.

Галіна Рыгораўна Мацвейчык, на той час настаўніца-пенсіянерка:

– У 1952 годзе памёр мой бацька, дырэктар мясцовай дзесяцігодкі. З Андрэем яны былі ў добрых адносінах. Таму паведамілі яму аб напаткаўшым нас горы, хоць і не спадзяваліся, што прыедзе. Калі яму там? Чалавек заняты. А ён прыехаў. На могілках слова сказаў, пасля нас суцяшаў. А бываючы ў Журавічах, абавязкова заглядваў. Паедзе – і сумна. Бы страчана нешта.

Вера Уладзіміраўна Волкава, на той час настаўніца-пенсіянерка:

– Андрэй сябраваў з маім братам Колем. Нярэдка разам урокі рабілі, а потым падоўгу разглядвалі картачкі, якія самі рабілі. Разглядваюць і смяюцца:”На каго гэта мы падобны, а?” А пазней і добра ў іх пачало атрымлівацца. Коля на Курскай дузе загінуў. Дваццаць тры гады было яму… І не помню я такога выпадку, каб, будычы ў нашай вёсцы,  не забег Андрэй да нас. Пасядзіць крыху, Колю ўспомніць, разам з намі пасумуе-пабядуе і заспяшаецца. Вядома ж, багата ў яго людзей, да якіх хацелася зайсці. Яму ў кожнай хаце былі рады.

Успаміны, успаміны… Пра журавіцкі перыяд жыцця Андрэя Макаёнка  расказаў мне ў свой час і  былы сакратар РК КПБ Адам Васільевіч Кузьмянкоў, які тады жыў у Рэчыцы. У сваім пісьме да мяне ён апавядаў:”Здарылася так, што Андрэй Макаёнак стаў адным з маіх першых журавіцкіх знаёмых – у 1944 годзе я быў пераведзены з Кармы ў  Журавіцкі РК КПБ. Былы камандзір партызанскага  атрада імя Сталіна Я.І.Штапенка прадставіў мне зусім яшчэ маладога прыгожага хлопца. У камандзірскім кіцелі, апіраўся на драўляную кавеньку. Андрэй, прыемна ўсміхнуўшыся, паціснуў мне руку, па-вайсковаму  коратка прадставіўся:

– Ваенрук сярэдняй школы Андрэй Макаёнак!

Я, помню, заўважыў, кіўнуўшы на кавеньку:

– А гэтая рэч не перашкаджае быць ваенруком?

– Не магу развітацца пасля шпіталя, – адказаў, крыху сумеўшыся, Макаёнак.– Магу і выкінуць. Прывычка. Хоць іншы раз… падтрымліваю ёй асколкі. Гэтага багацця ў маіх нагах хапае.

Быў красавік. А ў сярэдзіне мая ў раён прыехаў сакратар ЦК  ЛКСМБ К.Т.Мазураў. Размова зайшла пра першага сакратара райкома камсамола. У мяне нарадзілася думка рэкамендаваць на гэтую пасаду Андрэя. Неўзабаве з нашым накіраваннем Андрэй паехаў у Нова-Беліцу, дзе знаходзіўся тады ЦК ЛКСМБ. Назад вярнуўся першым сакратаром. За новую работу ён узяўся з уласцівай яму энергіяй. Па ягонай ініцыятыве і пад ягоным пачаткам былі створаны атрады па дастаўцы з Рагачова зерня, насеннай бульбы.  Вазілі на худух конях, насілі нават на плячах у звычайных торбах і клунках, а гэта ж амаль сорак кіламетраў у адзін бок. Аднойчы камсамольцы даставілі з Рагачова сорак тон бульбы. А потым перакопвалі рыдлёўкамі зямлю, цягалі плугі, бароны на сабе. Чым, калі не подзвігам, можна назваць усё гэта?”

Потым шляхі-дарогі драматурга і  Адама Кузьмянкова сыходзіліся і разыходзіліся. Андрэй Макаёнак быў накіраваны на камсамольскую працу ў Гродна, адкуль па сямейных абставінах перабраўся ў Магілёў, працаваў там загачыкам парткабінета гаркома партыі.

– Неяк быў у Журавічах, а ён заўсёды па-бацькоўску апекаваў сваіх сямейнікаў, завітаў да мяне, – працягваў успаміны Адам Васільевіч.– Расказаў, як у Магілёве яго абрабавалі і распранулі нейкія нягоднікі.  Пасля гэтага працаваць у Магілёве, кажа, для мяне гнятліва.  Я параіў вярнуцца ў Журавічы, прапанаваў яму пасаду памочніка сакратара райкома партыі. Андрэй пагадзіўся. Быў ён, заўважу, вострым, трапным на слова чалавекам, вялікім фантазёрам, чалавекам знаходлівым, жыццярадасным. Добра маляваў. Асабліва ўдаваліся яму партрэты. У вольны час падзарабляў гэтым, чым дапамагаў сям’і матэрыяльна. У той жа  пачаў спрабаваць сябе і ў пісьменніцкай справе. Пісаў невялікія п’есы і адпраўляў іх у рэдакцыі газет і часопісаў. Адна з іх, пад назвай “Добра, калі добра канчаецца”, запомнілася мне, была надрукавана ў газеце “Чырвоная змена”. Гэта натхніла Андрэя, і ён стварыў п’есу “Жыццё кліча”, адправіў на конкурс, аб’яўлены Міністэрствам культуры рэспублікі на лепшую аднаактовую  п’есу для самадзейных калектываў.

Ішоў час. З Мінска ніякіх паведамленняў. Мне ж быў добра знаёмы народны артыст БССР Ісідар Балоцін. Звязаўся з ім.  Неўзабаве ён даведаўся, што п’есе Андрэя Макаёнка прысуджана другая прэмія.

З таго часу Андрэй пачаў займацца драматургіяй  больш актыўна.

Праз пэўны час, а было гэта ў чэрвені 1947 года, мы атрымалі заяўку для накіравання ў партыйную школу пры ЦК КПБ  свайго кандыдата. Я прапанаваў паехаць на вучобу Андрэю. Ён пагадзіўся. Адчуваў: яму цесна становіцца ў Журавічах, яго кліча сталіца, дзе добры тэатральны асяродак.

Праз год мы зноў сустрэліся: у партшколу быў накіраваны і я ў Мінску наша сяброўства працягвалася. У нас з’явіліся нават агульныя сябры і знаёмыя. Сярод іх – Іван Пятровіч Шамякін.

Пасля партшколы партыйным дзеячам Андрэй Макаёнак не стаў. Ён стаў народным пісьменнікам Беларусі. Як кажуць, і дзякаваць Богу!”

Неяк пад час адной з сустрэч з Іванам Пятровічам Шамякіным (а мае інтэрв’ю з ім друкаваліся ў шэрагу газет і ўвайшлі ў кнігу успамінаў пра яго) зайшла у нас размова і пра Андрэя Ягоравіча Макаёнка. Якія яны былі сябры – літаратурны свет ведае.

–  З Андрэем, хутчэй за ўсё, мы сышліся як землякі, – прыгадваў Іван Пятровіч. –  Калі я паступіў у партшколу, ён ужо год там правучыўся. А тады моцна звязалі нас пісьменніцкія справы, якія перараслі ў такое ж моцнае сяброўства. Андрэй быў смелым чалавекам, гарачым… не ў брыво заўсёды рэзаў праўду-матку, а ў вока. Гэта якасць яго мне сімпатызавала. Такім, відаць, сатырык і павінен быць. Прывяду адзін прыклад. Нехта Калібераў, якога пасля Макаёнак «увекавечыў» у камедыі, вынюхаў, што слухач Дзялец Міхаіл Іванавіч, будучы старшыня Камітэта па друку, пры паступленні ў партыю на фронце скрыў, што ў калектывізацыю бацька яго «абкладаўся па цвёрдаму», лічыўся падкулачнікам. Мішу пагражала выключэнне са школы, з партыі. Андрэй рашуча выступіў у абарону Дзяльца. А як распаліліся страсці! Бегалі нават у ЦК. Але прыйшоў Зімянін, другі сакратар ЦК, і падтрымаў групу Макаёнка. Дзяльца ўратавалі. І Міхаіл пасля ўсё жыццё быў удзячны Андрэю. А так лёгка каліберавы маглі  зламаць лёс чалавека.

Шкада, што Андрэя не стала так рана. І мне, яго сябру, прыемна, што ў мінулым годзе  ў Журавічах адкрылі помнік вялікаму камедыёграфу і ўвогуле хораша адзначылі яго васьмідзесяцігоддзе.

Журавіцкі перыяд жыцця будучага народнага пісьменніка, трэба заўважыць, не быў усцяж усцелены ружамі. І ён шчыра прызнаваўся ў адным з пісьмаў сябру і таксама будучаму пісьменніку  Пятру Васілеўскаму:” Жыццё дыктуе свае законы, даводзіцца падпарадкоўвацца”. Прызнаецца словамі Міхаіла Зошчанкі. З тых жа пісьмаў не цяжка даведацца, што не надта падабаецца Андрэю Макаёнку райкомаўская пасада. Не Журавічы – работа… Хаця і Журавічы… у іх, гэта падкрэсліваў і Адам Кузьмянкоў у сваіх успамінах, рабілася цесна Андрэю Макаёнку – яго вабіла прыгожае пісьменства, усё больш і больш авалодвала ягонымі думкамі і пачуццямі, моцна брала ў палон. І ён паедзе з гэтага прыгожага, дарагога сэрцу мястэчка. Але ж ці назаўсёды? Назаўсёды сюды ён вернецца. Вернецца славутым пісьменнікам.

Васіль Ткачоў.

На здымках: у час фестываля-свята «Славянскія літаратурныя дажынкі-2016» у вёсцы Старыя Журавічы -дэлегацыі пісьменнікаў Беларусі, Расіі, Украіны.

Кветкі – народнаму пісьменніку А.Макаёнку. 2010 год. Семінар Гомельскага абласнога аддзялення СПБ і ўпраўлення ідэалагічнай работы аблвыканкама з удзелам кіраўнікоў СМІ.  Старыя Журавічы.

Празаік і дарамтург Васіль Ткачоў, сын Андрэя Макаёнка Сяргей, драматург Аляксей Дудараў, гомельскі скульптар, аўтар помніка Андрэю Макаёнку  Дзмітрый Папоў.  Старыя Журавічы.  2000 год. У дзень адкрыцця помніка.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Яндекс.Метрика